Na ptaki w Bieszczady wyprawa
turystyczno - przyrodnicza
Tropienie zwierząt w Bieszczadach 2008
Bieszczady to jeden z najpiękniejszych obszarów naszego kraju. Dzikie, malownicze, przyciągające corocznie rzesze turystów z całego świata, są prawdziwą ostoją ptaków. Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2004 utworzono tutaj Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 pod nazwą „Bieszczady”, obejmujący nie tylko Bieszczadzki Park Narodowy ale również całe znajdujące się w Polsce pasmo Bieszczadów Zachodnich. Główną rzeką ostoi jest San, który ma źródła na Ukrainie.
Lasy pokrywają prawie 90% powierzchni ostoi. Charakterystyczną cechą Bieszczadów jest niskie położenie dolnej granicy lasu (około 1200 m) oraz brak górnego piętra leśnego ze świerkiem. Część dolną regla dolnego budują lasy liściaste z jodłą, bukiem i świerkiem, natomiast w górnej drzewostany prawie wyłącznie bukowe. Najwyższe (powyżej 1200 m n.p.m) piętro roślinne stanowią połoniny - zespoły ubogich muraw i krzewinek, z pojedynczymi jarzębinami i olchą kosą.
Bieszczady są ostoją fauny puszczańskiej, ze wszystkimi dużymi drapieżnikami: niedźwiedziem, wilkiem i rysiem. Napotkać można też żubry, sprowadzone w początku lat 60. XX w. w ramach ogólnopolskiego programu restytucji tego gatunku. Wg. kryteriów wyznaczania obszarów Natura 2000, stwierdzono tu 38 cennych gatunków ptaków, w tym m.in.: orlika krzykliwego Aquila pomarina (61 par), orła przedniego Aquila chrysaetos (7 – 8 par), derkacza Crex crex (około 200 par), puchacza Bubo bubo (7 – 8 par), sóweczkę Glaucidium passerinum (lęgowa, 4 pary), puszczyka uralskiego Strix uralensis (100 – 150 par), włochatkę Aegolius funereus (10 par).
Do głównych zagrożeń dla ptaków w Bieszczadach należą: wyrąb starych drzewostanów, wypalanie węgla drzewnego, napowietrzne linie energetyczne, kłusownictwo, zabijanie ptaków drapieżnych, transgraniczne zanieczyszczenie powietrza.
Opisy zawarte w tekście powstały w oparciu o moje wieloletnie obserwacje w tej części Polski. Należy jednak pamiętać, że są one tylko pomocą podczas własnych poszukiwań. Oczywiście podczas wycieczek dużo zależy m.in. od pogody i szczęscia. Należy również pamiętać o zachowaniu bezpieczeństwa. Panuje powszechne mniemanie, że Bieszczady to góry niewysokie i małe, jednak wcale nie oznacza to „bezpieczne”
1. Tereny pomiędzy Tarnawą Niżną a Bukowcem.
Dojazd:
samochodem - jedynie drogą ze Stuposian w kierunku na Tarnawę i Muczne.
autobusem - najbliższy przystanek w Stuposianach (autobusy z Sanoka, Leska, Ustrzyk Dolnych), stąd pieszo około 15 km do osady Tarnawa Niżna.
Baza wypadowa:
„Tarnawa” - Hotelik Bieszczadzkiego PN w Tarnawie Niżnej. Konieczne wykupienie biletów turystycznych i pozwolenia na wjazd do BdPN (w punkcie informacji Parku, koło hotelu).
Trasa:
Udajemy się drogą w kierunku wschodnim do doliny Sanu. Po jej drugiej stronie znajduje się Ukraina. Podczas wjazdu i wędrówki możemy tu napotkać patrol Straży Granicznej, co spowodowane jest licznymi nielegalnymi przekroczeniami granicy (nie tylko Polski, ale od niedawna też Unii Europejskiej).
Idąc lub jadąc od strony Tarnawy mijamy po lewej stronie zadrzewienia olchowe. Zatrzymajmy się, aby poobserwować lęgowe dziwonie, krętogłowy i czarnogłówki. W okresie pozalęgowym czarnogłówki są, obok sosnówek, najpospolitszymi sikorami w Bieszczadach. Rozległa dolina Sanu jest doskonałym terenem łowieckim dla drapieżników. Wiosną i latem spotkamy myszołowy, trzmielojady, orliki krzykliwe, jest szansa na zobaczenie orła przedniego. Jesienią wędrują błotniaki zbożowe i popielate (raz trafił się stepowy). Zimą, w pobliżu przydrożnego zadrzewienia na torfowisku „Tarnawa” napotkać można polującego drzemlika i srokosza. Latem, poruszając się drogą, mijamy trawiaste tereny, z których raz po raz zrywa się do lotu gniazdująca tutaj pokląskwa, świergotek łąkowy, skowronek. W miejscach bardziej podmokłych z roślinnością zielną mamy dużą szansę usłyszeć, a czasem także zobaczyć derkacza. W maju i w czerwcu odzywa się najintensywniej, szczególnie nocą.
Wzdłuż drogi zadrzewienia wierzbowe wyznaczają granicę na Sanie. Nad wodą spotkamy pliszki górskie i piskliwce. Zadrzewienia nadbrzeżne kryją takich mieszkańców jak: piecuszek, krętogłów, świergotek drzewny, dziwonia i wilga. Krzewy poprzerastane roślinnością zielną są miejscem gniazdowania strumieniówki. Poza okresem lęgowym koczują tu dzięcioły: duży, białogrzbiety i zielonosiwy. Zimą i wczesną wiosną wzdłuż drogi można przeżyć spotkanie z polującym tutaj puszczykiem uralskim. W okresach niesprzyjającej pogody lub grubej pokrywy śnieżnej nierzadko kilka ptaków siedzi nieruchomo na drzewach i rusztowaniach zapór śniegowych, nieraz w dzień.
Po około 8 km dojeżdżamy do parkingu w Bukowcu. Warto wrócić się drogą na most na potoku Halicz, gdzie fruwają pluszcze, pliszki górskie, piskliwce, a w koronach drzew śpiewają dziwonie, które w górach przylatują dość późno, bo niekiedy pod koniec maja. Dysponując czasem możemy udać się dalej trasą ścieżki przyrodniczo-historycznej "W Dolinie Górnego Sanu - BÓBR" (Bukowiec-Sianki-Bukowiec). Podczas wędrówki będą nam towarzyszyć panoramy bieszczadzkich połonin - m.in. Halicza i Kińczyka Bukowskiego. Wzdłuż całej ścieżki jest wysoka szansa na spotkanie z orlikiem krzykliwym, orłem przednim lub prawdziwymi rzadkościami, takimi jak gadożer i orzełek włochaty – to najlepsze miejsce na te gatunki w całych Bieszczadach. Powrót tą samą drogą.
2. Okolica wsi Muczne
Dojazd:
samochodem - jedynie drogą ze Stuposian w kierunku na Tarnawę Niżną.
autobusem - najbliższy przystanek w Stuposianach (autobusy z Sanoka, Leska, Ustrzyk Dolnych), stąd pieszo około 10 km do osady Muczne.
Baza wypadowa:
Muczne - osada leśna u podnóża Pasma Jeleniowaty, z pięknymi widokami na Bukowe Berdo i Krzemień: Willa „Arnika”, "Siedlisko Carpathia", „Domek Myśliwski” Nadleśnictwa Stuposiany, Ośrodek Rekreacyjno-Wypoczynkowy „Pod Bukowym Berdem”. W centrum znajduje się dobrze zaopatrzony sklepik. Tutaj kupimy bilety wstępu do BdPN z myślą o wyruszeniu żółtym szlakiem na Bukowe Berdo. Drogami leśnymi Nadleśnictwa Stuposiany można poruszać się samochodem po uzyskaniu zgody w Nadleśnictwie lub w danym Leśnictwie.
Trasa 1
Naprzeciw „Arniki” znajduje się niewielka łąka, gdzie wczesną wiosną żerują lęgowe drozdy obrożne i paszkoty. W lesie za łąką gnieżdżą się orzechówki przesiadujące na szczytach jodeł i świerków. Stok naprzeciw zabudowań Nadleśnictwa, pokryty zwartym lasem jodłowo-bukowym, to miejsce występowania wiosną i latem m.in.: świstunki leśnej, muchołówki małej i białoszyjej, mysikrólika, zniczka, czarnogłówki. Stok leśny z tyłu ośrodka „Pod Bukowym Berdem” to regularne miejsce występowania dzięciołów: białogrzbietego, zielonosiwego i trójpalczastego. Zimą goście ośrodka wielokrtonie byli budzeni przez te ptaki, które nieraz żerują na krytym gontem dachu. W latach 80. stok leśny zamieszkiwała para włochatek. Nocą na otwarte trawiaste tereny osady przylatują puszczyk uralski i para puszczyków, która regularnie jest obserwowana w lesie nad Potokiem Bystra..
Trasa 2
Z osady możemy urządzać wypady na Połoninę Bukowego Berda (szlak żółty BdPN) i drogami leśnymi wokół Pasma Jeleniowaty. Szlak na Bukowe Berdo w dolnej części, gęsto zarośniętej podszytem jodłowym, to ostoja orzechówek i jarząbków. W górnej drzewostan składa się głównie z jednogatunkowej buczyny, w której dominują muchołówki mała i białoszyja, kowalik, zięba, rudzik, śpiewak. Wejście na Połoninę Bukowego Berda dostarczy nam niezapomnianych widoków w kierunku Krzemienia, Połoniny Caryńskiej i Wetlińskiej, a także widoku trzech gatunków świergotków: drzewnego, łąkowego i siwerniaka. Schodząc z Bukowego Berda do Widełek szlakiem niebieskim mijamy polany z młodnikami świerkowymi - miejsce gniazdowania drozda obrożnego.
Trasa 3
Główna droga z Mucznego w kierunku Tarnawy nadaje się na krótki spacer. Na przełomie kwietnia i maja olchowe zadrzewienia wzdłuż potoku Bystra to najlepsze miejsce obserwacji zatrzymujących się tutaj podczas wędrówki muchołówek białoszyich. Zimą jodłowe drzewostany są terenem żerowania koczujących stad sikor, natomiast wiosną i latem uwija się tu też inny ptasi drobiazg: czyże, gile, rudziki, śpiewaki, grubodzioby, mysikróliki i zniczki. Z zalesionych stoków usłyszymy głos siniaka i nawoływania dzięcioła czarnego oraz zielonosiwego. Nocny spacer tą drogą to największa szansa na spotkanie z puszczykiem uralskim. Ptaki często siedzą na konarach drzew wzdłuż drogi, wypatrując drobnych gryzoni oraz płazów. Najlepsza pora na nocne obserwacje to godzina 23 i późniejsze, choć niekiedy, szczególnie zimą, w porze deszczowej i w okresie wychowu piskląt, spotkać można polujące ptaki przed zmierzchem, a nawet w ciągu dnia.
Trasa 4
Zaczynamy około 4 km przed Mucznym, od strony Stuposian. Początkowo droga opada w kierunku potoku Muczny, gdzie są doskonałe miejsca do obserwacji jarząbków i dzięcioła białogrzbietego. Po około 4 km droga miejscami wychodzi na otwartą przestrzeń. Rozległe łąki patrolują: myszołów, trzmielojad i orlik krzykliwy. Szczęściarze mają szansę na spotkanie z orłem przednim. Zakrzewienia, poprzeplatane gęstą roślinnością zielną, są ostoją strumieniówki i pokrzywnicy. Suchsze miejsca, z krzewami tarniny i głogu to środowisko jarzębatki i gąsiorka. Wzdłuż całej trasy należy wypatrywać dzięciołów białogrzbietych, żerujących na obumierajacych starych olchach. Starodrzewy jodłowe są miejscem gniazdowania orzechówek i żerowania dzięcioła trójpalczastego. Zimą całą trasę pokrywa śnieg, co otwiera to przed nami wielką księgę tropów – m.in. wilka, rysia i żubra.
Trasa kończy się po około 7 km - wychodzi na główną drogę asfaltową łączącą Tarnawę z Mucznym i Stuposianami.
Trasa 5
Wyruszamy mniej więcej 7 km od Mucznego i 2 km od Tarnawy, odbijając w prawo z drogi asfaltowej w kierunku Bukowca. W miejscu skrzyżowania nad potokiem Roztoki widać kamienną konstrukcję - filary. To dawna linia kolei wąskotorowej, którą zbudowano tutaj na początku XX wieku. Stąd trasa łagodnie wspina się na szczyt. Z lewej strony mijamy zwartą ścianę drzewostanów jodłowo-bukowych, miejscami czysto bukowych – to tzw. buczyna karpacka.. Stanowi ona wymarzone miejsce życia dla muchołówki małej i białoszyjej. Pierwszy gatunek przylatuje w Bieszczady około 10-15 maja, drugi pod koniec kwietnia. Często śpiewające muchołówki małe słychać również przed odlotem – na przełomie sierpnia i września. Buczyna karpacka jest miejscem występowania dzięcioła zielonosiwego, którego „śmiejące głosy” usłyszeć możemy od marca do połowy maja. Po krótkim marszu (około 3 km) dochodzimy do platformy widokowej. Warto tutaj przybyć o zachodzie słońca - jeśli trafimy na bezwietrzną i bezdeszczową pogodę w marcu lub kwietniu, usłyszymy prawdziwy koncert leśnych śpiewaków: kosa, śpiewaka, rudzika oraz pohukujących puszczyków uralskich. Okolica za platformą to niewielkie polany pośród buczyny karpackiej. Wśród młodych nasadzeń jodeł i świerków wypatrujmy drozda obrożnego i jarząbków. Powrót tą samą drogą do Mucznego lub dojście do Bukowca i stamtąd drogą do Tarnawy i na Muczne.
3. Dolina rzeki San pod Otrytem
Dojazd:
samochodem – do miejsowości Zatwarnica dojedziemy jedynie drogą od strony Lutowisk
autobusem - przystanek w Zatwarnicy, autobusy z kierunków Sanok, Lesko, Ustrzyki Dolne
Bazwa wypadowa:
Zatwarnica- Ośrodek Wczasowy „BARR”, „Terenowa Stacja Edukacji Ekologicznej Bieszczadzkiego Parku Narodowego” (organizuje m.in. „zielone szkoły”).
W sezonie letnim w Suchych Rzekach działa schronisko ZHP "Ostoja".
Trasa 1
Rozpoczynamy przed mostem w Zatwarnicy. Skręcamy przed nim w lewo drogą w kierunku mostu na potoku Głębokim. Na łuku drogi widzimy niewielką wąską drogę polną, która odbija w prawo w kierunku doliny Sanu. Idąc lub jadąc dalej zbliżamy się coraz bardziej do rzeki.Podejście nad sam brzeg umożliwia daleki wgląd w dolinę i poszukiwanie pluszczy, pliszki górskiej i żerującego bociana czarnego. Po obserwacjach wchodzimy w coraz gęstsze środowisko leśne składające się z grabów i olch. Tutaj zobaczymy śpiewające muchołówki białoszyje, dzięciołka, dzięcioła zielonosiwego, grubodzioba, kosa, śpiewaka i inny leśny drobiazg. Dalej droga stromo wbija się w drzewostan bukowy rosnący na stromym urwisku – doskonałe miejsce dla świstunek leśnych. Idąc dalej dochodzimy do ruin Młyna Hulskie. Powrót tą samą drogą.
Trasa 2
Na dłuższą wyprawę (około 10 km) można się wybrać pieszo lub samochodem (po uzyskaniu zezwolenia w Nadleśnictwie Lutowiska) drogą leśną z Zatwarnicy prawym brzegiem Sanu. Przechodzimy pod ogromną wychodnią skalną nieczynnego kamieniołomu. Droga raz wznosi się, to znowu opada, przekraczając wąwozy ze strumieniami. Jest to prawdziwa dzika kraina z bardzo cennym przyrodniczo Rezerwatem „Hulskie im. Stefana Myczkowskiego”. Dolina Sanu, a przede wszystkim kompleksy leśne, to siedziba ptaków drapieżnych: orlika krzykliwego, orła przedniego, trzmielojada i być może gadożera. Platforma widokowa, naprzeciw nieistniejącej wsi Tworylne, daje szerokie pole do ich poszukiwania. Po dotarciu do platformy możemy wracać do Zatwarnicy tą samą drogą.
Dojazd:
samochodem – do Ustrzyk Górnych (drogą z Sanoka i Leska)
autobusem – przystanek w cetrum, autobusy z Sanoka, Leska i Ustrzyk Dolnych
Baza wypadowa:
Ustrzyki Górne - Schronisko PTTK „Kremenaros”, „Hotel Górski”
Trasa
Połoniny - alpejskie lub subalpejskie murawy- interesujące są głównie wiosną za sprawą siwerniaka i rzadszego płochacza halnego. Dwie najbardziej znane połoniny to Caryńska i Wetlińska. Na obie najlepiej wybierać się od Ustrzyk Górnych. Na pierwszą wejdziemy czerwonym szlakiem, a na drugą z Przełęczy Pod Berehami. Przy chatce na Połoninie Wetlińskiej czasami udaje się zobaczyć płochacze halne. W lecie połoniny to najlepsze miejsca do obserwacji ptaków drapieżnych.
W sierpniu spotkać tu można gadożera i bardzo rzadkiego orzełka włochatego. Zalatują orły przednie, obserwowano sępa płowego i ścierwnika, a w okresie wędrówek regularnie pojawiają się 3 gatunki błotniaków. Na Połoninie Wetlińskiej przyjrzyjmy się każdej większej skałce - może być potencjalnym miejscem występowania nagórnika. (w roku 1969 roku znaleziono tutaj gniazdo).
5. Pasmo Krzemień
Dojazd:
samochodem - do miejscowości Wołosate od strony Ustrzyk Górnych
autobusem – najbliższy przystanek w Ustrzykach Górnych
Baza wypadowa:
Muczne – wymienione już miejsca, Wołosate – pensjonat „Stajnia”
Trasa:
Prawdziwy poszukiwacz ptasich rarytasów nie może odpuścić sobie wyprawy na szczyt, a to za sprawą lęgowych w latach 60. XX w. nagórników. Również w 1992 roku widziano tutaj parę, a ostatnio latem w 2003 i 2004 roku. Równie ciekawym gatunkiem jest spotykany tu płochacz halny. Wejście na Krzemień - szlakami z dwóch kierunków: od strony Mucznego szlakiem żółtym, a następnie niebieskim oraz szlakiem niebieskim z Wołosatego lub z Widełek.
Kontakt w sprawie organizacji wyprawy ornitologicznej w Bieszczady